Akademik çeviri söz konusu olduğunda, günlük çeviriden farklı olarak, yalnızca anlamın aktarılması yeterli olmaz; akademik üslubun, terminoloji tutarlılığının, mantık akışının ve dergi beklentilerinin aynı anda yönetilmesi gerekir. Metin bilimsel olarak güçlü olsa bile, çeviride yapılan bazı “küçük” hatalar hakem değerlendirmesinde metnin zayıf görünmesine, revizyon süresinin uzamasına ve hatta doğrudan ret riskinin artmasına yol açabilir. Aşağıda akademik çeviride en sık görülen hataları madde madde, pratik açıklamalarıyla birlikte bulabilirsiniz.
1) Kelimesi kelimesine çeviri (literal çeviri)
Türkçe cümle yapısını İngilizceye aynen taşımak metni “çeviri kokan” bir hale getirir. Akademik İngilizce, daha net ve daha ekonomik bir akış ister; bu nedenle çoğu cümle yeniden kurulmayı gerektirir.
2) Akademik tonun kaçırılması (fazla resmi ya da fazla gündelik)
Bazı çeviriler gereksiz yere aşırı “ağır”, bazıları ise fazla “konuşma dili” gibi olur. Akademik metin, iddiasını ölçülü kuran, gereksiz süslemeye kaçmayan ve tutarlı bir register kullanan bir dildir.
3) Terminoloji tutarsızlığı
Aynı kavramın metin boyunca farklı karşılıklarla verilmesi hakemde güvensizlik yaratır. Çözüm: baştan terim listesi (glossary) oluşturmak ve tek karşılıkta ısrarcı olmak.
4) Yanlış kelime eşleşmeleri (collocation hataları)
İngilizce akademik metinde “make an analysis” yerine “conduct an analysis” gibi doğal eşleşmeler beklenir. Collocation hatası metni teknik olarak doğru ama doğal olmayan bir hale getirir; hakem bunu hızlıca fark eder.
5) Bağlaçların Türkçe mantıkla kurulması
“Bu nedenle / dolayısıyla / çünkü” gibi bağlaçlar İngilizceye yanlış taşındığında argüman akışı bozulur. Özellikle “therefore/thus/hence” gibi ifadeler aşırı kullanılırsa metin yapay ve iddialı görünür.
6) Nedensellik iddiasının yanlış güçlendirilmesi
Türkçedeki bazı ifadeler İngilizcede yanlışlıkla “kesin nedensellik” gibi çevrilebilir. Korelasyon ilişkisini “cause” diliyle vermek hakemde metodolojik/yorumlayıcı eleştiri doğurur.
7) Belirsiz referanslar: “this/that/these” tuzakları
“This result/this issue/this situation” gibi ifadelerin neye işaret ettiği açık ve net değilse okuyucu kaybolur. Akademik metin, referansları mümkün olduğunca net kurar: “these findings”, “this association”, “this limitation” gibi.
8) Article (a/an/the) hataları
Türkçede karşılığı olmadığı için “the” kullanımı çeviride en çok zorlayan alanlardan biridir. “the results”, “a study”, “the study” ayrımı yanlış yapıldığında metin yabancı görünür ve anlam bulanıklaşır.
9) Preposition hataları (in/on/at/for/by)
Preposition yanlışları küçük görünür ama metnin dil kalitesini bir anda düşürür. “associated with”, “based on”, “in line with”, ve “consistent with” gibi akademik kalıpların doğru kullanımı çok önemlidir.
10) Zaman (tense) tutarsızlığı
Literatür taramasında bir cümle past, diğeri present olunca metin “zıplayan” bir etki yaratır. Akademik metinlerde zaman seçimi çok önemlidir ve özellikle literatür değerlendirmesi/incelemesi bölümünde tutarlılık şarttır.
11) Reporting verbs’in (atıf fiilleri) yanlış seçilmesi
“argue / suggest / demonstrate / claim” gibi fiiller yazarın duruşunu belirler. Örneğin her alıntıya “claim” demek gereksiz sertlik yaratabilir; bazı yerlerde “suggest” fiilinin kullanılması daha doğru bir akademik ton yaratır.
12) Aşırı uzun cümleler ve düşük okunabilirlik
Türkçedeki uzun ve çok yan cümlecikli yapı İngilizcede okunabilirliği düşürür. Akademik İngilizcede yerleşik teamüller uzun cümleyi tamamen yasaklamaz; ama “bir cümlede tek ana fikir” ilkesi daha sağlıklı sonuçlar ve daha memnun hakemler sağlar.
13) Nominalization’ı (isimleştirme) abartmak
“the implementation of the regulation of…” gibi zincir isimleştirmeler metni ağırlaştırır. Bazı alanlarda nominalization normaldir; ama abartıldığında cümle netliğini kaybeder.
14) Kısaltmaların yanlış yönetimi
Kısaltma ilk geçtiği yerde açılmıyorsa veya metin boyunca farklı biçimlerde kullanılıyorsa profesyonel görünüm bozulur. Kural basit: ilk kullanımda aç, sonra aynı biçimde sürdür.
15) Noktalama ve biçim uyumsuzluğu
Virgül, iki nokta, noktalı virgül gibi işaretler İngilizce akademik yazımda farklı işlevlere sahiptir. Ayrıca başlık biçimi, tablo/şekil başlıkları ve referans stili dergiye göre tutarlı olmalıdır.
16) “Çeviri + proofreading” ayrımını atlamak
En büyük hata, çeviriyi tek aşamada bitmiş kabul etmektir. Akademik çeviri, özellikle indeksli dergi hedefinde, mutlaka ayrı bir proofreading/editing aşamasından geçmelidir. Bunun en temel nedeni de çeviri aşaması bittiğinde bile metin metnin hâlen “yazı” olarak optimize edilmeye ihtiyaç duymasıdır.
Sonuç: Aynı metin, iki farklı izlenim
Akademik çeviride başarı çoğu zaman “anlam doğru mu?” sorusundan ziyade “metin akademik olarak doğal mı, tutarlı mı, ikna edici mi?” sorusuyla belirlenir. Yukarıdaki hatalar giderildiğinde makaleniz yalnızca daha iyi okunmaz; aynı zamanda daha profesyonel görünür, revizyon yükü azalır ve süreciniz hızlanır.
Makalenizin çevirisini “yayına hazır” seviyeye taşımak istiyorsanız, dosyanızı bize iletin. Kısa bir ön inceleme ile kapsamı netleştirip size hızlı teslim planı ve fiyat teklifi paylaşalım. Web sitemiz üzerinden Fiyat Al alanını kullanabilir veya dosyanızı e-posta ile gönderebilirsiniz: ceviri@makaleceviri.com.